درد شدید لگن، آرتروز پیشرفته و محدودیت حرکتی در این ناحیه از جمله مشکلات شایعی هستند که می‌توانند کیفیت زندگی فرد را به‌طور جدی کاهش دهند. این مشکلات گاهی انجام ساده‌ترین فعالیت‌های روزمره را نیز دشوار می‌کنند. در چنین شرایطی استفاده از پروتز لگن یکی از روش‌های درمانی رایج برای بازگرداندن حرکت و کاهش درد است. اما پروتز لگن چیست و چگونه می‌تواند به بازگشت استقلال فردی افراد و کاهش درد کمک کند؟ در این مقاله به معرفی پروتز لگن و کاربرد آن برای مشکلات حرکتی می‌پردازیم.
بسیاری از افراد پیش از تصمیم‌گیری برای این جراحی، سوال‌های زیادی درباره انواع پروتز، میزان دوام آن، جنس و مواد سازنده و مراحل عمل دارند. در این مطلب، همه این موارد را به‌صورت ساده و کاربردی بیان می‌کنیم تا با آگاهی بیشتری با جراح خود گفت‌وگو کنید. تصمیم درباره‌ی جراحی با جراح ارتوپد است و این مقاله فقط برای آشنایی است.
پروتز لگن چیست و چه زمانی به آن نیاز داریم؟
پروتز لگن یا مفصل مصنوعی ران، ابزاری پیشرفته است که جایگزین مفصل طبیعی ران می‌شود. این پروتز از اجزای فلزی، سرامیکی یا پلی‌اتیلنی ساخته می‌شود و عملکردی شبیه مفصل واقعی دارد. هدف از استفاده پروتز لگن، کاهش درد، بهبود دامنه حرکتی و درمان مشکلاتی مانند آرتروز شدید، ساییدگی مفصل، شکستگی‌های جدی یا آسیب‌های مزمن لگن است.
حالا که گفتیم پروتز لگن چیست، این سوال پیش می‌آید که چه زمانی به این پروتز نیاز پیدا می‌کنیم؟ به‌طور کلی وقتی درد لگن به حدی می‌رسد که راه رفتن، نشستن یا حتی خوابیدن را سخت می‌کند، عمل پروتز لگن به عنوان یک روش مؤثر درمانی مطرح می‌شود. همچنین در مواردی که درمان‌های دارویی و فیزیوتراپی جواب ندهند، جراح ممکن است عمل جایگزینی مفصل را برای کاهش درد و بازگشت فرد به زندگی عادی پیشنهاد کند.
منظور از پروتز لگن در این مقاله ایمپلنت جراحی است، نه پروتز خارجی؛ تفاوت این دو را در بخش بعد ببینید.
پروتز لگن (ایمپلنت) با پروتز خارجی برای قطع عضو از لگن چه فرقی دارد؟
پروتز لگن یا تعویض مفصل ران، ایمپلنتی است که با جراحی داخل بدن کاشته می‌شود و جای مفصل آسیب‌دیده را می‌گیرد. پروتز خارجی برای قطع عضو از لگن (Hip Disarticulation) چیز دیگری است: این پروتز برای افرادی ساخته می‌شود که از مفصل ران یا لگن قطع عضو دارند؛ سوکت آن روی لگن قرار می‌گیرد، مفصل ران، زانو و پنجه‌ی مصنوعی دارد و جراحی ندارد.
پروتزساز جراحی و ایمپلنت انجام نمی‌دهد و این مقاله آموزشی است. اگر از ناحیه‌ی لگن قطع عضو دارید، می‌توانید برای ساخت پروتز قطع عضو از لگن با کلینیک پروتزساز در تهران هماهنگ کنید؛ هزینه‌ی این نوع پروتز در صفحه‌ی قیمت پای مصنوعی آمده است.
عمل پروتز لگن چگونه انجام می‌شود؟
جراحی پروتز لگن معمولاً در چند مرحله‌ی اصلی انجام می‌شود. در این عمل متخصص ارتوپدی تلاش می‌کند تا با برداشتن بخش‌های آسیب‌دیده و جایگزینی آن‌ها با اجزای پروتز، مفصل را بازسازی کند. مراحل این جراحی به شرح زیر است:
- بیهوشی بیمار و دسترسی به مفصل: در اولین اقدام بیمار تحت بیهوشی عمومی یا بی‌حسی نخاعی، به تشخیص تیم بیهوشی، قرار می‌گیرد. سپس جراح با ایجاد برش به مفصل لگن دسترسی پیدا می‌کند.
- حذف بخش‌های آسیب‌دیده: در این مرحله بخش‌های آسیب‌دیده مفصل برداشته شده و استخوان لگن و ران برای قرارگیری پروتز آماده می‌شود.
- قراردادن اجزای پروتز: در این مرحله از جراحی، قسمت لگنی پروتز به عنوان یک کاسه در شکاف لگن قرار داده می‌شود و بخش فمورال (ساقه و سر مفصل) داخل استخوان ران تثبیت می‌گردد.
- بررسی و بستن محل جراحی: دامنه حرکت و پایداری مفصل حین عمل بررسی می‌شود، سپس محل جراحی بسته می‌شود و بیمار پس از دوره‌ی نقاهت مرخص می‌شود.
قبل از عمل پروتز لگن چه آمادگی‌هایی لازم است؟
آمادگی پیش از جراحی نقش مهمی در موفقیت عمل و کاهش عوارض بعد از جراحی دارد. معمولاً قبل از تعویض پروتز لگن، پزشک با تجویز آزمایشات و معاینات بالینی، از آمادگی بیمار برای جراحی اطمینان حاصل می‌کند. همچنین رعایت توصیه‌های زیر قبل از عمل ضروری است:
- انجام آزمایش خون و ادرار برای بررسی وضعیت عمومی بدن
- گرفتن نوار قلب و در صورت نیاز عکس‌برداری از قفسه سینه
- تصویربرداری از لگن (رادیولوژی یا MRI) برای برنامه‌ریزی جراحی
- اطلاع به پزشک درباره داروهای مصرفی، بیماری‌های زمینه‌ای و حساسیت‌ها
- قطع برخی داروها مانند رقیق‌کننده‌های خون طبق نظر پزشک
- رعایت ناشتا بودن قبل از عمل طبق دستور پزشک
بعد از عمل پروتز لگن چه مراقبت‌هایی ضروری است؟
مراقبت‌های بعد از جراحی نقش مهمی در کاهش درد و جلوگیری از عوارض احتمالی دارند. رعایت توصیه‌های پزشکی و انجام صحیح تمرین‌های توانبخشی کمک می‌کنند تا مفصل جدید بهتر با بدن سازگار شود و روند بهبودی سریع‌تر پیش برود:
- مصرف منظم داروهای تجویز شده از پزشک
- انجام تمرینات فیزیوتراپی طبق برنامه پزشک
- استفاده از واکر یا عصا طبق برنامه‌ی فیزیوتراپیست
- پرهیز از نشستن طولانی یا خم کردن مفصل لگن
- خوابیدن در وضعیت صحیح
- خشک و تمیز نگه داشتن محل زخم جراحی
- اجتناب از بلند کردن اجسام سنگین در هفته‌های اول
- رعایت رژیم غذایی سالم
مدت نقاهت در افراد مختلف فرق دارد و جراح برنامه‌ی آن را تعیین می‌کند.
انواع پروتز لگن و تفاوت آن‌ها
در این بخش از مقاله پروتز لگن چیست، به معرفی انواع پروتز لگن می‌پردازیم. پروتزهای لگن در مدل‌های مختلفی طراحی شده و متناسب با سن، کیفیت استخوان و شرایط بدنی بیمار انتخاب می‌شود. تفاوت اصلی پروتزهای لگن در روش اتصال به استخوان، جنس قطعات و کاربرد آن‌ها است. در جدول زیر به مقایسه انواع پروتز لگن پرداخته‌ایم:
| نوع پروتز | کاربرد و مزایا |
|---|---|
| پروتز لگن سیمانی | اتصال با سیمان مخصوص پزشکی از جنس پلی‌متیل‌متاکریلات (PMMA)، تثبیت سریع پس از جراحی |
| پروتز لگن غیر سیمانی | اتصال از طریق رشد استخوان روی سطح پروتز؛ بیشتر برای استخوان با کیفیت مناسب |
| پروتز لگن هیبریدی | ترکیب بخش سیمانی و بدون سیمان، بسته به شرایط استخوان |
اجزای پروتز لگن
- ساقه (استم): بخشی که داخل کانال استخوان ران قرار می‌گیرد و پروتز را در ران تثبیت می‌کند.
- سر فمورال: گوی بالای ساقه که جای سر طبیعی استخوان ران را می‌گیرد.
- کاسه‌ی استابولار: فنجانی که در حفره‌ی لگن قرار می‌گیرد و جای سطح مفصلی لگن را می‌گیرد.
- لاینر: لایه‌ی داخلی کاسه که سر فمورال روی آن می‌لغزد.
تعویض کامل، نیمه و روکش‌گذاری مفصل لگن
در تعویض کامل، هم کاسه‌ی لگن و هم سر و گردن استخوان ران جایگزین می‌شوند. در تعویض نیمه فقط سر استخوان ران جایگزین می‌شود و کاسه‌ی طبیعی لگن باقی می‌ماند. در روکش‌گذاری (Resurfacing) سر استخوان ران برداشته نمی‌شود و فقط سطح آن با یک پوشش فلزی پوشانده می‌شود. جراحی بازبینی (Revision) هم برای تعویض پروتزی است که قبلاً کار گذاشته شده است.
پروتز لگن از چه موادی ساخته می‌شود؟
پروتز لگن از چند ماده مهندسی ساخته می‌شود تا هم استحکام بالایی داشته باشد و هم در تماس با بافت بدن، ایمن و سازگار باشد. انتخاب جنس قطعات تأثیر زیادی بر دوام مفصل مصنوعی، میزان اصطکاک، راحتی حرکت و طول عمر پروتز دارد. در ادامه، مهم‌ترین مواد سازنده پروتز لگن را معرفی کرده‌ایم:
- تیتانیوم: تیتانیوم یکی از رایج‌ترین مواد در بخش‌های اصلی پروتز است. این فلز بسیار سبک، مقاوم در برابر خوردگی و سازگار با بدن است و به‌خوبی با استخوان پیوند می‌خورد.
- پلی‌اتیلن: این ماده در بخش کاسه‌ای مفصل، به‌عنوان لایه‌ی لغزنده بین سر و کاسه‌ی مفصل به کار می‌رود و اصطکاک را کم می‌کند. این ماده علاوه بر وزن کم، انعطاف‌پذیری مناسبی دارد.
- آلیاژ کبالت-کروم: این آلیاژ در برابر سایش بسیار مقاوم است و معمولاً در قسمت‌های متحرک پروتز به کار می‌رود.
- سرامیک: سرامیک برای سر یا کاسه‌ی مفصل به کار می‌رود و سایش کمی دارد.
این مواد در سطح تماس مفصل به شکل‌های مختلفی با هم ترکیب می‌شوند و انتخاب ترکیب مناسب با جراح است:
- فلز روی پلی‌اتیلن: سر فلزی روی لاینر پلی‌اتیلنی؛ ترکیبی که مدت‌هاست در تعویض مفصل استفاده می‌شود.
- سرامیک روی پلی‌اتیلن: سر سرامیکی روی لاینر پلی‌اتیلنی؛ با هدف کمتر کردن سایش لاینر.
- سرامیک روی سرامیک: هم سر و هم لاینر سرامیکی؛ با سایش بسیار کم، ولی انتخاب آن به شرایط بیمار و نظر جراح بستگی دارد.
طول عمر پروتز لگن چقدر است و چه عواملی آن را کم یا زیاد می‌کند؟
طول عمر پروتز لگن عدد ثابتی ندارد و به عوامل زیر بستگی دارد؛ برآورد مخصوص شما را جراح می‌دهد.
- سطح فعالیت: انجام ورزش‌های سنگین و فعالیت زیاد با پروتز ممکن است سایش را بیشتر کند.
- کیفیت و تراکم استخوان: استخوان سالم و قوی پروتز را بهتر نگه می‌دارد.
- جنس و نوع پروتز: پروتزهای با مواد مقاوم مانند تیتانیوم و سرامیک ممکن است سایش کمتری داشته باشند.
- وزن بدن: وزن بیشتر فشار بیشتری به اجزای پروتز وارد می‌کند.
- دقت جراحی: زاویه و محل قرارگیری اجزای پروتز روی نحوه‌ی توزیع فشار و سایش اثر دارد.
اگر پروتز با گذشت زمان فرسوده یا شل شود، جراحی بازبینی (Revision) برای تعویض آن انجام می‌شود.
چه کسانی نمی‌توانند پروتز لگن دریافت کنند؟
هرچند پروتز لگن یکی از مؤثرترین روش‌ها برای بازسازی مفصل است، اما در برخی شرایط، استفاده از مفصل مصنوعی ممکن است خطرناک یا غیرمؤثر باشد. معمولاً پزشک در شرایط زیر، جراحی پروتز لگن را توصیه نمی‌کند:
- وجود عفونت فعال در لگن یا سایر نقاط بدن
- ابتلا به بیماری‌های شدید قلبی یا ریوی
- ضعف شدید استخوان یا پوکی استخوان شدید، بسته به ارزیابی جراح
- ابتلا به مشکلات عصبی یا عضلانی
- سابقه آلرژی یا حساسیت شدید به مواد پروتز
تشخیص اینکه جراحی برای شما مناسب است یا نه فقط با معاینه‌ی جراح ارتوپد ممکن است.
علائم هشدار بعد از عمل: دررفتگی و عفونت پروتز لگن
بیشتر ناراحتی‌های بعد از عمل به‌تدریج کم می‌شوند، اما بعضی علائم نشانه‌ی دررفتگی یا عفونت پروتز هستند و نباید منتظر بهبود خودبه‌خود آن‌ها ماند.
علائم دررفتگی پروتز لگن
- درد ناگهانی و شدید در لگن یا کشاله‌ی ران
- ناتوانی در گذاشتن وزن روی پا
- تغییر ناگهانی طول پا یا چرخش غیرعادی آن به داخل یا خارج
- شنیدن یا حس کردن صدای جابه‌جایی در مفصل
در صورت مشاهده، فوراً با جراح یا اورژانس تماس بگیرید.
علائم عفونت پروتز لگن
- قرمزی، گرمی یا ترشح از محل زخم
- تب یا لرز
- دردی که به‌جای کم شدن، رو به افزایش است
- تورم پیشرونده در اطراف محل جراحی
در صورت مشاهده، فوراً با جراح یا اورژانس تماس بگیرید.
بهترین مارک پروتز لگن کدام است و چطور انتخاب مناسب داشته باشیم؟
امروزه چندین برند معتبر جهانی در زمینه تولید پروتز لگن فعالیت دارند. این برندها در جراحی تعویض مفصل ران به‌طور گسترده استفاده می‌شوند. Aesculap (آلمان)؛ Zimmer Biomet، Stryker و DePuy (آمریکا)؛ و برندهایی مانند Implantcast، MicroPort و Korentec (کرنتک) از جمله برندهای شناخته‌شده‌ی پروتز لگن هستند.
پروتز لگن آمریکایی
Zimmer Biomet، Stryker و DePuy از برندهای آمریکایی شناخته‌شده‌ی پروتز لگن هستند. هر کدام چند مدل با روش تثبیت (سیمانی، بدون سیمان یا هیبریدی) و سطح تماس متفاوت دارند؛ بنابراین «آمریکایی بودن» به‌تنهایی مدل را مشخص نمی‌کند. انتخاب مدل مناسب با جراح است.
برند یا جراح؛ کدام مهم‌تر است؟
توجه داشته باشید که انتخاب پروتز لگن صرفاً به برند محدود نمی‌شود؛ بلکه باید بر اساس کیفیت ساخت، جنس قطعات، شرایط استخوانی و نیاز حرکتی بیمار انجام شود. مهارت و تجربه‌ی جراح هم در نتیجه‌ی عمل اثر دارد. از جراح بخواهید برند و مدل ایمپلنت را پیش از عمل اعلام کند. اگر برای زانو هم دنبال مقایسه‌ی برندها هستید، تفاوت پروتز زانو ایرانی و خارجی را ببینید.
سوالات متداول درباره پروتز لگن
چه زمانی بعد از تعویض مفصل می‌توان به فعالیت عادی ادامه داد؟
زمان بازگشت به کار و فعالیت روزمره به نوع مفصل و شرایط عمومی بدن بستگی دارد و در افراد مختلف فرق می‌کند؛ جراح و فیزیوتراپیست برنامه‌ی آن را تعیین می‌کنند.
عوارض طبیعی جراحی تعویض لگن کدام است؟
درد و تورم در ناحیه جراحی از جمله عوارض طبیعی بعد از عمل هستند که معمولاً به‌تدریج کم می‌شوند؛ اگر درد یا تورم بیشتر شد یا با تب همراه بود، به جراح خبر دهید.
کدام پروتز لگن گران‌تر است؟
معمولاً پروتزهای با سطح سرامیکی و برندهای وارداتی گران‌ترند، ولی قیمت به مدل و تأمین‌کننده بستگی دارد.
آیا پروتزساز پروتز لگن (ایمپلنت) می‌فروشد یا جراحی می‌کند؟
خیر. پروتزساز جراحی انجام نمی‌دهد و ایمپلنت نمی‌فروشد؛ فقط پروتز خارجی می‌سازد، از جمله پروتز خارجی برای قطع عضو از لگن.
Mohamad Esmaeeli
متخصص ارتز و پروتز (ارتوپدی فنی)
محمد اسماعیلی، متخصص ارتز و پروتز و مؤسس کلینیک ارتز و پروتز بارمان، دارای مدرک کارشناسی و کارشناسی ارشد ارتز و پروتز از دانشگاه علوم پزشکی ایران و بیش از ۱۶ سال سابقه در حوزه ارتوپدی فنی است. او فعالیت حرفه‌ای خود را از سال ۲۰۰۹ آغاز کرد و در مراکز تخصصی مختلف از جمله مرکز ارتز و پروتز پیشرفت و مرکز توانبخشی آرمان شایان مشغول به کار بود، و در سال ۲۰۲۲ کلینیک ارتز و پروتز بارمان را تأسیس کرد.
تخصص او شامل ارزیابی شرایط حرکتی مراجعان، طراحی و ساخت ارتز و پروتز، و ارائه راهکارهای متناسب با نیاز هر فرد است؛ سابقه‌ای که بر تجربه طولانی در ساخت تجهیزات ارتوپدی و ارتباط مستقیم با مراجعان بنا شده است.
سوابق و مدارک
کارشناسی و کارشناسی ارشد ارتز و پروتز از دانشگاه علوم پزشکی ایران، بیش از ۱۶ سال سابقه فعالیت تخصصی در حوزه ارتز و پروتز، سابقه همکاری با مرکز ارتز و پروتز پیشرفت و مرکز توانبخشی آرمان شایان و مؤسس کلینیک ارتز و پروتز بارمان.