پروتز قطع عضو از لگن برای افرادی طراحی می‌شود که اندام تحتانی را در سطح مفصل ران یا در سطح بالاتری از لگن از دست داده‌اند. در این سطح، پروتز فقط جایگزین ساق یا ران نیست؛ مجموعه‌ای از سوکت یا بخش لگنی، مفصل ران پروتزی، مفصل زانو، پایلون و پنجه پروتزی باید به‌صورت یک سیستم هماهنگ طراحی و تنظیم شوند.
در ایران برای این گروه از پروتزها اصطلاح پروتز کانادین نیز رایج است. این اصطلاح به طراحی‌های پروتزی مربوط به Hip Disarticulation برمی‌گردد و نباید با «پروتز مفصل لگن» یا جراحی تعویض مفصل ران اشتباه گرفته شود. انتخاب اجزا و امکان استفاده عملی از پروتز به شرایط جسمی، سطح دقیق قطع عضو، اهداف حرکتی، وضعیت پوست و بافت‌ها، تعادل، قدرت بدنی و فرایند توانبخشی هر فرد بستگی دارد. اگر می‌خواهید از قیمت پای مصنوعی و شرایط خرید آن مطالع شوید با ما تماس بگیرید.
پروتز قطع عضو از لگن چیست و پروتز کانادین یعنی چه؟
پروتز قطع عضو از لگن یک پروتز کامل اندام تحتانی است که در سطح قطع عضو Hip Disarticulation یا سطوح نزدیک به آن استفاده می‌شود. چون مفصل ران طبیعی در سمت قطع‌شده وجود ندارد، پروتز باید علاوه بر زانو، ساق و پنجه، یک مفصل ران مصنوعی و ساختار نگهدارنده در ناحیه لگن نیز داشته باشد.
Hip Disarticulation با Hemipelvectomy چه تفاوتی دارد؟
در Hip Disarticulation اندام تحتانی از ناحیه مفصل ران جدا می‌شود، اما بخش اصلی استخوان لگن باقی می‌ماند. در Hemipelvectomy یا Transpelvic amputation علاوه بر اندام تحتانی، بخشی از لگن نیز برداشته می‌شود.
این تفاوت برای طراحی پروتز مهم است، زیرا شکل ناحیه تحمل وزن، سطح تماس سوکت، تعلیق و کنترل پروتز در این دو وضعیت یکسان نیست. بااین‌حال، هر دو در گروه قطع عضوهای بسیار پروگزیمال اندام تحتانی قرار می‌گیرند و مدیریت پروتزی آن‌ها نسبت به پروتز زیر زانو یا بالای زانو پیچیده‌تر است.
پروتز کانادین چیست؟
اصطلاح Canadian Hip Disarticulation Prosthesis به یکی از طراحی‌های شناخته‌شده پروتز برای قطع عضو از مفصل ران برمی‌گردد. در این طراحی، یک بخش لگنی یا Pelvic Socket بدن را در بر می‌گیرد و اجزای ران، زانو و پنجه به آن متصل می‌شوند.
امروزه طراحی‌ها و قطعات مدرن متنوع‌تر شده‌اند؛ بنابراین «کانادین» را نباید نام یک برند یا یک مدل ثابت دانست. در کاربرد فارسی، این عبارت معمولاً به‌صورت عمومی برای پروتز قطع عضو در سطح لگن استفاده می‌شود.
اجزای پروتز قطع عضو از لگن چه هستند؟
پروتز لگن از چند جزء اصلی تشکیل می‌شود که باید از نظر وزن، ارتفاع، راستا، سطح فعالیت و نحوه کنترل با یکدیگر سازگار باشند. انتخاب یک قطعه به‌تنهایی تعیین‌کننده عملکرد نهایی نیست؛ سوکت، مفصل ران، زانو، پنجه و Alignment باید به‌عنوان یک سیستم واحد دیده شوند.
برای آشنایی عمومی‌تر با ساختار اندام مصنوعی می‌توانید صفحه [اجزای پروتز پا] را نیز ببینید.
سوکت یا بخش لگنی پروتز
در قطع عضو از لگن، سوکت فقط یک استامپ ران را در بر نمی‌گیرد. بسته به سطح قطع عضو و آناتومی فرد، بخش قابل‌توجهی از لگن و تنه باید در طراحی رابط پروتز در نظر گرفته شود تا نیروها منتقل شوند و پروتز هنگام ایستادن و حرکت ثبات کافی داشته باشد.
راحتی نشستن، تحمل وزن، تعلیق، فشار روی برجستگی‌های استخوانی و وضعیت پوست از موضوعات مهم در فیت این قسمت هستند. به همین دلیل قالب‌گیری و تنظیم سوکت پروتز پا باید اختصاصی باشد.
مفصل ران پروتزی
مفصل ران مصنوعی بین بخش لگنی و قسمت ران پروتز قرار می‌گیرد. جایگذاری و تنظیم این مفصل روی پایداری در ایستادن، شروع گام، طول قدم، نشستن و کنترل حرکت پروتز اثر می‌گذارد.
در پروتز قطع عضو از لگن، فرد مفصل ران طبیعی سمت پروتز را برای جلو بردن اندام در اختیار ندارد؛ بنابراین محل مفصل، راستای قطعات و روش استفاده از حرکت تنه و لگن نقش مهم‌تری پیدا می‌کند.
مفصل زانوی پروتزی
زانو می‌تواند از خانواده‌های مختلف مکانیکی، چندمحوره، دارای کنترل سیالی یا میکروپروسسوری انتخاب شود. اما هیچ نوع زانو را نمی‌توان صرفاً به دلیل پیشرفته‌تر بودن برای همه افراد دارای قطع عضو از لگن توصیه کرد.
پایداری، وزن قطعه، نحوه کنترل فاز تاب‌خوردن، سطح فعالیت، توانایی کاربر و سازگاری با مفصل ران و سایر اجزا باید هم‌زمان بررسی شوند.
پایلون و اتصالات
پایلون و آداپتورها اجزای مختلف پروتز را به یکدیگر متصل می‌کنند و امکان تنظیم طول و راستا را فراهم می‌سازند. در پروتزهای سطح لگن، وزن کل سیستم اهمیت ویژه‌ای دارد؛ اما سبک‌تر بودن به‌تنهایی معیار انتخاب نیست و استحکام، سازگاری قطعات و نیاز عملکردی نیز باید در نظر گرفته شوند.
پنجه و مچ پروتزی
پنجه پروتزی آخرین بخش زنجیره اندام مصنوعی است و بر تماس با زمین، پایداری و انتقال حرکت اثر می‌گذارد. بسته به نیاز فرد ممکن است انواع ساده‌تر یا پنجه‌های دارای قابلیت ذخیره و بازگشت انرژی و دیگر طراحی‌ها بررسی شوند.
پروتز قطع عضو از لگن چگونه کنترل می‌شود؟
کنترل پروتز کانادین با پروتز بالای زانو تفاوت مهمی دارد: در قطع عضو از مفصل ران، ران طبیعی و مفصل ران سمت پروتز وجود ندارند. در نتیجه حرکت اندام مصنوعی بیشتر به طراحی مکانیکی پروتز، Alignment و حرکات کنترل‌شده تنه و لگن وابسته می‌شود.
نقش سوکت و لگن در انتقال نیرو
بخش لگنی باید نیرو را به شکلی منتقل کند که فرد بتواند در ایستادن و انتقال وزن، پروتز را کنترل کند. اگر فیت سوکت یا محل قرارگیری اجزا مناسب نباشد، کنترل سیستم دشوارتر می‌شود و ممکن است فشارهای موضعی یا احساس بی‌ثباتی ایجاد شود.
چرا Alignment در این سطح اهمیت بیشتری دارد؟
راستای مفصل ران، زانو و پنجه تعیین می‌کند که پروتز در مرحله تحمل وزن چقدر پایدار باشد و در مرحله تاب‌خوردن چگونه جلو بیاید. به همین دلیل بعد از مونتاژ اولیه، تنظیم پروتز فقط روی میز انجام نمی‌شود و باید در حالت ایستادن و حین راه رفتن نیز ارزیابی شود.
چرا راه رفتن با پروتز لگن دشوارتر است؟
مطالعات مربوط به Hip Disarticulation و Hemipelvectomy نشان داده‌اند که راه رفتن پروتزی در این سطوح می‌تواند نیاز متابولیک بالاتری داشته باشد و سرعت راه رفتن نیز نسبت به افراد بدون قطع عضو کمتر باشد. بااین‌حال، نتیجه بین افراد بسیار متغیر است و تحقیقات این حوزه اغلب نمونه‌های کوچکی دارند.
بنابراین نباید از یک عدد یا یک مطالعه برای پیش‌بینی توان راه رفتن یک فرد مشخص استفاده کرد. ارزیابی عملکردی و تمرین واقعی با پروتز اهمیت بیشتری دارد.
ساخت و فیت پروتز قطع عضو از لگن چگونه انجام می‌شود؟
ساخت پروتز کانادین یک فرایند چندمرحله‌ای است. ترتیب دقیق مراحل می‌تواند بر اساس شرایط فرد و روش مرکز پروتز متفاوت باشد، اما تصمیم‌های اصلی معمولاً حول ارزیابی، طراحی رابط، انتخاب قطعات، راستای پروتز و آموزش شکل می‌گیرند.
۱. ارزیابی سطح قطع عضو و اهداف فرد
پیش از انتخاب قطعات باید سطح دقیق جراحی، شکل لگن، وضعیت پوست و بافت نرم، دامنه حرکتی سمت سالم، تعادل، قدرت تنه و اهداف واقعی فرد بررسی شوند.
هدف یک فرد ممکن است ایستادن و انتقال ایمن باشد؛ فرد دیگری ممکن است راه رفتن در محیط خانه یا جامعه را دنبال کند. این تفاوت مستقیماً روی طراحی و انتخاب قطعات اثر می‌گذارد.
۲. طراحی و تست سوکت
سوکت یا بخش لگنی بر اساس شکل بدن فرد طراحی می‌شود. در مرحله تست باید وضعیت تحمل وزن، فشار، تعلیق، ثبات و راحتی در حالت نشسته و ایستاده ارزیابی شود.
این مرحله فقط مسئله راحتی نیست؛ رابط نامناسب می‌تواند توان کنترل کل پروتز را تحت تأثیر قرار دهد.
۳. انتخاب مفصل ران، زانو و پنجه
قطعات باید بر اساس یک نسخه عملکردی مشخص انتخاب شوند. برای مثال، استفاده از زانوی میکروپروسسوری یا پنجه پیشرفته زمانی ارزش بررسی دارد که با توانایی فرد، اهداف حرکتی، محدودیت وزن و معماری کل پروتز سازگار باشد.
راهنمای VA/DoD نیز بر رویکرد فردمحور در توانبخشی قطع عضو اندام تحتانی تأکید می‌کند و برای بسیاری از انتخاب‌های قطعات، ارزیابی شرایط واقعی کاربر را ضروری می‌داند.
۴. تنظیم استاتیک و داینامیک پروتز
پس از مونتاژ قطعات، راستای اولیه تنظیم می‌شود. سپس پروتز در حالت ایستادن، انتقال وزن و راه رفتن بررسی می‌شود تا محل قرارگیری اجزا، پایداری و الگوی حرکت اصلاح شوند.
۵. آموزش استفاده و راه رفتن
تحویل پروتز پایان فرایند نیست. فرد باید نحوه پوشیدن و درآوردن، کنترل پروتز، انتقال وزن، ایستادن، نشستن و در صورت هدف‌گذاری برای راه رفتن، استفاده ایمن از پروتز را تمرین کند.
راهنمای بالینی VA/DoD، آموزش راه رفتن، مدیریت سوکت و رابط، بررسی پوست و همچنین داشتن روش جایگزین برای جابه‌جایی در زمان عدم استفاده از پروتز را بخشی از توانبخشی می‌داند.
انتخاب مفصل ران، زانو و پنجه در پروتز کانادین به چه عواملی بستگی دارد؟
انتخاب قطعات نباید با این منطق انجام شود که «هرچه قطعه گران‌تر یا هوشمندتر باشد، نتیجه بهتر است». در پروتز قطع عضو از لگن، هماهنگی اجزا با توانایی و هدف کاربر مهم‌تر از مشخصات یک قطعه منفرد است.
سطح فعالیت و هدف حرکتی
نوع فعالیت مورد انتظار یکی از مهم‌ترین معیارهاست. کسی که هدفش انتقال ایمن و راه رفتن محدود داخل منزل است با فردی که توانایی و هدف راه رفتن در محیط‌های متنوع دارد، نسخه پروتزی یکسانی نیاز ندارد.
وزن و پیچیدگی سیستم
اضافه شدن مفاصل و قطعات پیشرفته می‌تواند قابلیت‌های بیشتری ایجاد کند، اما هم‌زمان وزن، نیاز به تنظیم و پیچیدگی سیستم را تغییر می‌دهد. این مصالحه باید برای همان فرد ارزیابی شود.
پایداری زانو و کنترل فاز تاب‌خوردن
مفصل زانو باید بین پایداری هنگام تحمل وزن و امکان حرکت هنگام گام برداشتن تعادل ایجاد کند. نوع کنترل مناسب به سطح عملکرد و توانایی کاربر بستگی دارد.
انتخاب پنجه متناسب با کل سیستم
پنجه باید در هماهنگی با زانو و ران انتخاب شود. تصمیم درباره SACH، پنجه دارای بازگشت انرژی یا طراحی‌های پیشرفته‌تر را نمی‌توان مستقل از بقیه پروتز گرفت.
چه افرادی می‌توانند پروتز قطع عضو از لگن را دریافت کنند؟
وجود Hip Disarticulation یا Hemipelvectomy به‌تنهایی به این معنی نیست که نتیجه استفاده از پروتز برای همه افراد یکسان خواهد بود. امکان و هدف استفاده از پروتز باید پس از ارزیابی فردی مشخص شود.
وضعیت زخم، پوست و بافت نرم
پیش از فیت، وضعیت محل جراحی و توان تحمل تماس و فشار باید بررسی شود. هرگونه مشکل پوستی یا زخم فعال نیازمند ارزیابی تیم درمان است و متن عمومی نمی‌تواند زمان مناسب شروع فیت را برای یک فرد تعیین کند.
تعادل، قدرت تنه و آمادگی جسمانی
کنترل یک پروتز سطح لگن به توانایی بدنی قابل‌توجهی نیاز دارد. قدرت تنه، تعادل، وضعیت اندام سالم و ظرفیت قلبی‌تنفسی می‌توانند روی هدف توانبخشی اثر بگذارند.
هدف فرد از پروتز
راه رفتن مستقل تنها هدف ممکن نیست. ایستادن، انتقال، راه رفتن محدود با وسیله کمکی یا استفاده ترکیبی از پروتز و ویلچر می‌توانند برای افراد مختلف اهداف متفاوتی باشند.
مطالعات توانبخشی در Hip Disarticulation نیز نشان می‌دهند که بعضی افراد استفاده عملی و مداوم از پروتز پیدا می‌کنند و بعضی دیگر روش‌های جابه‌جایی دیگری را ترجیح می‌دهند؛ بنابراین پیش‌بینی نتیجه باید شخصی‌سازی شود.
راه رفتن با پروتز کانادین چه چالش‌هایی دارد؟
راه رفتن با پروتز سطح لگن امکان‌پذیر است، اما معمولاً نسبت به سطوح پایین‌تر قطع عضو به کنترل و آموزش بیشتری نیاز دارد. انتظارات واقع‌بینانه از ابتدا به انتخاب هدف مناسب کمک می‌کند.
مصرف انرژی و سرعت حرکت
مطالعات فیزیولوژیک روی افراد دارای Hip Disarticulation نشان داده‌اند که هزینه انرژی راه رفتن می‌تواند بیشتر باشد. اندازه این تفاوت به سن، آمادگی جسمانی، نوع پروتز، سرعت و شرایط فرد بستگی دارد؛ بنابراین یک درصد ثابت برای همه قابل استفاده نیست.
راحتی سوکت و تحمل طولانی‌مدت
بخش لگنی سطح تماس بزرگی با بدن دارد. فشار، گرما، تعریق، وضعیت پوست و راحتی در نشستن می‌توانند روی مدت استفاده از پروتز اثر بگذارند و باید در فیت و پیگیری بررسی شوند.
استفاده از عصا، واکر یا ویلچر
استفاده از وسیله کمکی به معنی شکست پروتز نیست. در توانبخشی اندام تحتانی، داشتن روش جایگزین جابه‌جایی زمانی که پروتز پوشیده نیست یا راه رفتن عملی نیست، بخشی از برنامه ایمن محسوب می‌شود.
برای بعضی افراد، پروتز برای اهداف مشخص استفاده می‌شود و ویلچر برای مسافت‌های دیگر انتخاب کارآمدتری است.
قبل از انتخاب پروتز قطع عضو از لگن چه مواردی را بررسی کنید؟
قبل از تصمیم نهایی، بهتر است ارزیابی به یک نام قطعه یا برند محدود نشود. این سؤال‌ها می‌توانند جلسه ارزیابی را تصمیم‌محورتر کنند:
- سطح دقیق قطع عضو من Hip Disarticulation است یا Hemipelvectomy و این تفاوت چه اثری بر سوکت دارد؟
- هدف عملی من از پروتز چیست: ایستادن، انتقال، راه رفتن داخل منزل یا جابه‌جایی در جامعه؟
- وزن و نوع مفصل ران و زانو چه اثری بر کنترل کل سیستم دارند؟
- سوکت چگونه برای نشستن، تحمل وزن و تعلیق ارزیابی می‌شود؟
- آیا قطعات انتخابی از نظر ارتفاع و سازگاری با یکدیگر مناسب‌اند؟
- چه نوع آموزش و تمرین راه رفتن بعد از تحویل نیاز است؟
- اگر فیت سوکت تغییر کرد یا پوست دچار مشکل شد، مسیر تنظیم مجدد چیست؟
- در زمان‌هایی که از پروتز استفاده نمی‌کنم، روش جایگزین ایمن جابه‌جایی چه خواهد بود؟
جمع‌بندی؛ در پروتز کانادین «سیستم کامل» مهم‌تر از یک قطعه است
پروتز قطع عضو از لگن یکی از پیچیده‌ترین سیستم‌های پروتزی اندام تحتانی است، زیرا باید عملکرد چند بخش از اندام از جمله ران، زانو و مچ را در کنار اتصال به لگن بازسازی کند. نتیجه استفاده فقط به مدل زانو یا پنجه وابسته نیست؛ فیت سوکت، موقعیت مفصل ران، Alignment، انتخاب هماهنگ قطعات، توانایی فرد و آموزش همگی باید کنار هم بررسی شوند.
پروتزیست بعد از سوار کردن قطعات پروتز یک تنظیم راستای اولیه انجام می دهد و سپس در زیر پای بیمار و در حین راه رفتن سایر تنظیمات را انجام می دهد و آموزش های لازم را جهت راه رفتن ، تقویت عضلات و ضدعفونی کردن پروتز و عضو باقی مانده به فرد می دهد و معمولا در طی تنظیم طول پروتز را 5/1 تا 2 سانتی متر کوتاه تر در نظر می گیرند تا راه رفتن در سطوح شیبدار و پله ها برای فرد قطع عضوراحتر باشد و به فرد استفاده کننده توصیه می شود که در صورت ایجاد زخم و هرگونه آسیب اندام باقی مانده و یا قطعات پروتز از پروتز استفاده نکند و به پروتزیست مراجعه کند و به طور کلی هر 6 ماه یکبار برای چک کردن پروتز وتنظیم مجدد آن به پروتزیست مراجعه صورت گیرد. برای مشاوره تخصصی درباره پروتز قطع عضو از لگن، با کلینیک پروتز ساز در تماس باشید.
اگر برای خودتان یا یکی از اعضای خانواده در حال بررسی پروتز کانادین هستید، مرحله منطقی بعدی ارزیابی سطح قطع عضو، وضعیت بافت‌ها، توان حرکتی و هدف استفاده است تا مشخص شود چه نوع طراحی و قطعاتی ارزش بررسی دارند. برای بررسی شرایط و گزینه‌های قابل استفاده می‌توانید با پروتزساز تماس بگیرید.
راه‌های ارتباطی
مشاهده رزومه در لینکدین
درباره متخصص
Mohamad Esmaeeli
متخصص ارتز و پروتز (ارتوپدی فنی)
محمد اسماعیلی، متخصص ارتز و پروتز و مؤسس کلینیک ارتز و پروتز بارمان، دارای مدرک کارشناسی و کارشناسی ارشد ارتز و پروتز از دانشگاه علوم پزشکی ایران و بیش از ۱۶ سال سابقه در حوزه ارتوپدی فنی است. او فعالیت حرفه‌ای خود را از سال ۲۰۰۹ آغاز کرد و در مراکز تخصصی مختلف از جمله مرکز ارتز و پروتز پیشرفت و مرکز توانبخشی آرمان شایان مشغول به کار بود، و در سال ۲۰۲۲ کلینیک ارتز و پروتز بارمان را تأسیس کرد.
تخصص او شامل ارزیابی شرایط حرکتی مراجعان، طراحی و ساخت ارتز و پروتز، و ارائه راهکارهای متناسب با نیاز هر فرد است؛ سابقه‌ای که بر تجربه طولانی در ساخت تجهیزات ارتوپدی و ارتباط مستقیم با مراجعان بنا شده است.
سوابق و مدارک
کارشناسی و کارشناسی ارشد ارتز و پروتز از دانشگاه علوم پزشکی ایران، بیش از ۱۶ سال سابقه فعالیت تخصصی در حوزه ارتز و پروتز، سابقه همکاری با مرکز ارتز و پروتز پیشرفت و مرکز توانبخشی آرمان شایان و مؤسس کلینیک ارتز و پروتز بارمان.